"Làm sao cho chim căng lửa" là câu hỏi được hỏi nhiều nhất trong giới chơi chim, và cũng là câu có nhiều lời khuyên sai nhất — vì nó là câu mà người bán thức ăn và người bán thuốc có động cơ trả lời.
Lửa là gì
Là trạng thái sinh lý của một con chim khoẻ, đủ ăn, không căng thẳng, đang trong pha muốn giữ lãnh thổ và tìm bạn tình. Nó biểu hiện ra thành hót nhiều, dáng đứng căng, mào dựng, phản ứng mạnh với chim khác.
Đọc như vậy thì thấy ngay điều quan trọng: lửa là kết quả, không phải thứ cho vào được. Bạn không cho chim ăn lửa. Bạn tạo điều kiện để con chim đạt tới trạng thái đó, hoặc bạn không.
Bốn yếu tố nền
Không cái nào trong bốn cái này thay được cái nào, và thiếu một cái thì ba cái kia không bù được.
1 — Đủ đạm động vật. Chào mào ngoài tự nhiên ăn côn trùng, và chim chỉ ăn cám thì không đủ. Nuôi sâu hoặc dế tại nhà là cách rẻ nhất để chủ động phần này.
2 — Nắng sớm, đều đặn. Phơi nắng tác động tới nhịp sinh học và tới việc hấp thu canxi. Chim nuôi trong nhà quanh năm không có nhịp sáng-tối rõ ràng thường thay lông lai rai và không lên lửa dứt khoát.
3 — Ngủ đủ trong bóng tối. Đây là yếu tố bị bỏ qua nhiều nhất. Lồng treo trong phòng bật đèn đến khuya làm rối nhịp ngày đêm. Trùm áo lồng khi trời tối và mở khi sáng — đơn giản, miễn phí, và nhiều người nuôi thấy khác biệt rõ chỉ từ việc này.
4 — Chỗ ở ổn định. Không đổi chỗ treo, không di chuyển lồng, không có mèo hay người qua lại liên tục. Một con chim ở trạng thái cảnh giác thường trực thì không hót, vì hót là hành vi của con vật thấy mình an toàn.
Thêm một yếu tố xúc tác: nghe được chim khác. Với chào mào và vành khuyên, treo trong tầm nghe của con khác kích hót. Với họa mi thì phải chắn tầm nhìn — nghe được thì tốt, nhìn thấy nhau thì hỏng cả hai con.
Chu kỳ trong năm
Lửa không phải trạng thái duy trì được quanh năm, và cố ép nó như vậy là nguồn gốc của phần lớn vấn đề.
Sau thay lông, chim thường lên lửa rõ. Trong thay lông thì gần như không hót — đó là bình thường, không phải chim hỏng.
Một con chim mất lửa sau đợt thay lông không cần chữa. Nó cần được nuôi tốt trong sáu đến mười tuần đó, rồi lửa tự về.
Vì sao các cách ép nhanh có hại
Các mẹo ép thường đi theo một trong ba hướng, và cả ba đều có cùng vấn đề.
Tăng vọt thức ăn nóng — dồn sâu, dồn đạm, thêm ớt. Chim sung lên trong vài tuần, rồi rối tiêu hoá, hoặc béo, hoặc thay lông thất thường sau đó.
Thuốc kích — nhiều loại bán trôi nổi không rõ thành phần. Ngoài rủi ro trực tiếp, chúng che mất dấu hiệu bệnh: một con chim đang ốm được kích lên trông như chim khoẻ, và bạn mất mất khoảng thời gian đáng lẽ để xử lý.
Ép đấu liên tục — mang chim đi dượt quá nhiều, hoặc treo cạnh chim khác cả ngày. Con chim ở trạng thái đối đầu thường trực thì kiệt, và nhiều con chuyển sang tật lặp như ngoái cổ.
Điểm chung: tất cả đều đổi một đợt sung ngắn lấy một giai đoạn dài tệ hơn mức xuất phát.
Cách kiểm xem mình đang làm đúng chưa
Thay vì hỏi "chim đã căng chưa", hỏi bốn câu này:
- Tuần vừa rồi chim ăn côn trùng mấy ngày?
- Chim được nắng sớm mấy buổi?
- Đêm chim có được tối hoàn toàn không?
- Có gì thay đổi ở chỗ treo lồng trong tháng qua không?
Nếu bốn câu đều tốt mà chim vẫn không lên, thì hoặc nó đang trong pha thay lông, hoặc nó chưa đủ tuổi, hoặc có một yếu tố gây căng thẳng bạn chưa nhìn ra. Không câu nào trong bốn câu đó được sửa bằng cách mua thêm thứ gì.