Có một nhóm hành vi mà người nuôi chim mô tả bằng nhiều tên: ngoái cổ, ngoái đầu, ngửa cổ, lộn cầu, lộn mèo, quẹt cầu. Chúng khác nhau ở động tác nhưng giống nhau ở bản chất — đều là một động tác vô nghĩa lặp đi lặp lại, không phục vụ mục đích gì.
Và chúng giống nhau ở hai điều quan trọng hơn: nguyên nhân, và mức độ khó chữa.
Đây là tật, không phải bệnh
Con chim không đau và không nhiễm gì. Nó đang làm một việc mà bộ não nó đã học được là làm cho dễ chịu hơn, trong một môi trường không có gì khác để làm.
Đây là hiện tượng quan sát được ở nhiều loài động vật bị nuôi nhốt trong không gian nghèo nàn. Ở chim lồng, các yếu tố hay đi kèm là:
- Lồng trống trơn — một cái cầu, một cóng cám, không gì khác
- Lồng quá nhỏ so với con chim
- Không có gì thay đổi từ ngày này sang ngày khác
- Bị nhốt một mình, không nhìn thấy chim nào khác
- Chỗ treo có yếu tố gây căng thẳng thường trực — người qua lại, mèo, tiếng ồn đột ngột
- Bị nhốt vào lồng chật từ khi còn non
Phân biệt với dấu hiệu thần kinh
Đây là việc phải làm trước, vì hai thứ trông giống nhau và cách xử lý ngược nhau.
Tật lặp dừng lại khi con chim có việc khác. Đưa sâu vào, thay nước, mở áo lồng — nó ngừng ngoái để làm việc kia, rồi quay lại khi rảnh. Động tác luôn giống hệt nhau, thường ở cùng một chỗ trên cầu, và thường vào cùng khung giờ.
Vấn đề thần kinh thì không dừng theo hoàn cảnh. Chim ngoẹo cổ liên tục kể cả khi ăn, mất thăng bằng, đi vòng tròn, hoặc không giữ nổi đầu. Nó thường xuất hiện đột ngột chứ không hình thành dần.
Nếu là loại thứ hai, đây là lúc tìm người có chuyên môn, không phải lúc đổi cách nuôi.
Vì sao rất khó chữa
Một khi động tác đã thành nếp, nó tự duy trì. Sửa hết nguyên nhân gốc thì hành vi vẫn còn, chỉ giảm tần suất.
Người nuôi lâu năm nói khá thống nhất về chuyện này: chim đã ngoái nặng thì gần như không bỏ được. Có con giảm nhiều sau khi đổi môi trường, có con không.
Vì thế bài này chủ yếu là bài phòng.
Phòng: làm cho cái lồng có việc để làm
Nhiều cầu đậu, khác đường kính, khác độ cao. Con chim phải di chuyển giữa chúng. Đây cũng là cách phòng ké chân, nên nó đáng làm dù không có tật.
Một cành lá tươi thay hằng tuần. Rẻ nhất, hiệu quả rõ. Chim rỉa, kéo, di chuyển quanh nó.
Thức ăn phải mổ mới lấy được. Quả cắm vào nan thay vì nghiền sẵn trong cóng. Sâu thả xuống đáy lồng thay vì để trong đĩa. Việc kiếm ăn chiếm thời gian, và thời gian đó là thứ đang thiếu.
Đổi bố trí định kỳ. Dời cầu, đổi chỗ cóng mỗi vài tuần.
Cho nhìn thấy chim khác. Với chào mào và vành khuyên thì treo gần nhau có lợi. Với họa mi thì không — hai con trống nhìn thấy nhau sẽ kè nhau cả ngày.
Lồng đủ rộng.
Khi đã có tật
Vẫn nên làm hết những việc trên, vì chúng không hại và có con đỡ. Ngoài ra:
Đổi lồng và đổi chỗ treo. Đôi khi phá được liên kết giữa hành vi và một vị trí cụ thể trên cầu.
Bỏ cái cầu mà nó hay ngoái ở đó, thay bằng cành khác hình dạng khác.
Tăng thời gian ngoài lồng nếu điều kiện cho phép và an toàn.
Đừng phạt, đừng đuổi. Con chim không hiểu, và căng thẳng thêm làm hành vi tăng.
Một điều cần nói thẳng
Chim có tật ngoái thường bị bán rẻ hoặc bị loại. Nếu bạn đang định mua, hãy đứng nhìn con chim vài phút trước khi trả tiền — tật lặp lộ ra khá nhanh khi con chim rảnh, và nó là thứ không sửa được sau khi mang về.