Trong tất cả dấu hiệu ở chim cảnh, nhóm hô hấp là nhóm để lâu ít an toàn nhất. Chim không có cơ hoành và không thở theo kiểu người; không khí đi qua phổi rồi vào một hệ túi khí lan khắp thân, thậm chí vào cả trong xương. Hệ đó hiệu quả cho việc bay, nhưng nó cũng có nghĩa là một thứ hít phải sẽ đi rất xa và rất nhanh.
Nên với khò khè, việc cần làm không phải là theo dõi thêm vài ngày.
Nghe cho đúng
Tiếng thở của chim rất nhỏ. Cách nghe: buổi tối, phòng yên tĩnh, tắt quạt, đưa lồng lại gần tai, hoặc cầm chim trong tay và áp lên tai.
Có mấy loại tiếng khác nhau:
- tiếng lách tách nhẹ ở mũi, biến mất khi chim lắc đầu — thường là mũi có cám hoặc dịch, nhẹ nhất
- tiếng khò khè liên tục theo nhịp thở — đường hô hấp bị hẹp hoặc có dịch
- tiếng rít khi hít vào — nặng hơn, có thể là tắc ở khí quản
- không có tiếng nhưng thở nhanh, há mỏ — đây là nhóm nặng nhất, và nhiều người tưởng là "chim nóng"
Nhìn cái đuôi
Đây là dấu hiệu dễ thấy nhất từ xa. Chim thở bình thường thì thân gần như đứng yên. Chim phải gắng sức để thở thì đuôi nhấp lên xuống theo từng nhịp — vì nó đang dùng cả cơ thân để bơm khí.
Đuôi nhấp nhô cộng với há mỏ là dấu hiệu cần xử lý ngay trong ngày, không phải cuối tuần.
Những nguyên nhân môi trường bị bỏ qua nhiều nhất
Trước khi nghĩ đến nhiễm trùng, kiểm ba thứ này. Chúng gây kích ứng đường thở kéo dài, và chúng ở ngay chỗ bạn treo lồng.
Bụi cám. Cám mịn tạo bụi mỗi lần chim bới. Bụi đó lơ lửng trong lồng cả ngày.
Khói. Khói thuốc lá, khói bếp than, khói nhang, và khói dầu ăn từ bếp. Chim treo trong bếp hoặc gần bàn thờ là chuyện rất phổ biến ở nhà Việt Nam, và đường thở của chim nhạy hơn của người nhiều lần.
Hoá chất bay hơi. Xịt phòng, nước lau sàn có mùi mạnh, sơn mới, thuốc xịt muỗi. Thuốc xịt côn trùng xịt trong phòng có chim là chuyện phải tuyệt đối tránh.
Có một thứ ít gặp ở Việt Nam nhưng cần biết vì hậu quả rất nặng: chảo chống dính đun quá nóng giải phóng khói mà chim cực kỳ nhạy cảm. Nếu bếp và chỗ treo chim thông nhau, nên tách ra.
Còn ký sinh trùng khí quản
Có một nhóm ký sinh sống trong khí quản chim, làm chim há mỏ, vươn cổ, và phát ra tiếng như bị nghẹn. Chim thường lắc đầu và có động tác như đang cố nuốt thứ gì. Nhóm này không tự khỏi và cần điều trị đúng thuốc, đúng liều, nên đây là lúc phải tìm người có chuyên môn chứ không phải tự mua thuốc.
Việc cần làm ngay
Trong lúc thu xếp cho chim được khám:
- Chuyển lồng ra khỏi mọi nguồn khói và bụi. Ưu tiên phòng thoáng, không bếp, không nhang.
- Giữ ấm. Chim khó thở tiêu tốn nhiều năng lượng; lạnh thêm là cộng dồn.
- Bỏ cát lót và cám bụi, lót giấy trơn. Vừa giảm bụi vừa xem được phân.
- Không tắm. Chim ướt trong lúc đang khó thở mất nhiệt rất nhanh.
- Cách ly khỏi chim khác. Nhiều nguyên nhân hô hấp lây trong khoảng không khí chung.
Đừng tự trộn kháng sinh vào nước uống. Ngoài chuyện dùng sai loại, có một tác hại phụ ít người nghĩ tới: nước có mùi thuốc làm chim uống ít đi, và chim khó thở mà lại thiếu nước thì tệ hơn hẳn.
Dấu hiệu cần đi ngay trong ngày
- há mỏ thở liên tục
- đuôi nhấp nhô rõ khi đứng yên
- chim ngồi bệt dưới đáy lồng
- có tiếng rít khi hít vào
- lỗ mũi bịt kín hoặc có dịch đặc
Với các dấu hiệu nhẹ hơn — chỉ lách tách ở mũi, chim vẫn ăn, vẫn hót — dọn môi trường và theo dõi hai ngày là hợp lý. Nếu không đỡ thì đừng kéo dài thêm.