"Chim xù lông" là câu người nuôi hỏi nhau nhiều nhất, và cũng là câu khó trả lời nhất, vì xù lông không phải một bệnh. Nó là phản ứng chung của mọi con chim đang thấy không ổn: dựng lông lên để giữ một lớp không khí ấm quanh người.
Chim mất nhiệt vì lạnh cũng xù. Chim sốt cũng xù. Chim đau bụng cũng xù. Nên câu hỏi đúng không phải "xù lông là bệnh gì" mà là "còn dấu hiệu nào đi kèm".
Bước một: loại trừ chuyện nhiệt độ và gió
Trước khi nghĩ đến bệnh, kiểm tra chỗ treo lồng.
Chào mào chịu nóng tốt hơn chịu gió lùa. Một cái lồng treo ngay luồng gió quạt, ngay cửa sổ ban đêm, hoặc dưới miệng gió điều hoà, đủ để một con chim khoẻ xù lông cả buổi. Chuyển lồng sang chỗ kín gió, trùm áo lồng lại nửa buổi, rồi xem lại.
Nếu chim thôi xù và ăn bình thường thì hết chuyện. Việc này mất nửa ngày và loại được nguyên nhân phổ biến nhất.
Bước hai: nhìn phân
Phân là thứ nói nhiều nhất và không tốn gì để xem.
Phân chim khoẻ có phần đặc thành khuôn, kèm một phần trắng. Cần chú ý khi thấy:
- loãng hoàn toàn, không thành khuôn — rối tiêu hoá, đổi cám đột ngột, hoặc thức ăn hỏng
- màu xanh lá đậm bất thường — thường gặp ở chim bỏ ăn, vì ruột rỗng
- có màu đỏ hoặc nâu sẫm như bã cà phê — cần người có chuyên môn xem
- rất ít phân, hoặc gần như không có — con chim đã ngừng ăn từ lâu hơn bạn tưởng
Lưu ý một cái bẫy: chim ăn nhiều hoa quả mọng — chuối, đu đủ, cà chua — đi phân loãng và có màu, và đó là chuyện bình thường. Đừng nhầm cái đó với tiêu chảy.
Bước ba: sờ lườn
Đây là phép đo trực tiếp nhất về việc con chim đã ốm bao lâu.
Bắt chim nhẹ nhàng, sờ dọc giữa ngực. Xương lườn chạy dọc như một sống dao. Ở chim khoẻ, hai bên sống có cơ đầy đặn nên sống lườn chỉ hơi nổi. Ở chim đã sụt cân, sống lườn nổi hẳn lên và hai bên hõm vào.
Lườn còn đầy nghĩa là vấn đề mới xảy ra — bạn có thời gian. Lườn đã sắc nghĩa là con chim đã ăn không đủ nhiều ngày rồi, và mọi thứ trở nên gấp.
Ba nhóm nguyên nhân, xếp theo mức độ hay gặp
Nhóm 1 — môi trường và chăm sóc. Gió lùa, thay đổi thời tiết đột ngột, đổi cám mới quá nhanh, tắm xong không được phơi khô, lồng bẩn. Đây là phần lớn các ca. Sửa được bằng cách sửa cách nuôi.
Nhóm 2 — tiêu hoá và ký sinh. Cám mốc, nước bẩn, sâu để lâu, hoặc ký sinh trùng đường ruột. Dấu hiệu đi kèm hay là phân bất thường kéo dài và chim vẫn ăn nhưng vẫn gầy đi.
Nhóm 3 — nhiễm trùng hô hấp. Đi kèm khò khè, thở nhấp nhô ở đuôi, chảy nước mũi, hoặc há mỏ thở. Nhóm này diễn tiến nhanh và cần người biết nghề.
Việc cần làm ngay trong lúc chưa rõ nguyên nhân
Bất kể nguyên nhân là gì, bốn việc này không hại và luôn có ích:
- Trùm áo lồng ba mặt và treo chỗ kín gió, yên tĩnh. Giảm mất nhiệt và giảm căng thẳng.
- Thay cám mới, thay nước, rửa cóng. Nếu nguyên nhân là thức ăn hỏng thì đây là cách chữa duy nhất cần thiết.
- Cho sâu tươi. Con chim đang không muốn ăn cám vẫn thường ăn sâu, và giữ được lượng ăn tối thiểu.
- Cách ly nếu nuôi nhiều con. Cả để tránh lây, cả để bạn nhìn được đúng phân của con chim đang ốm.
Khi nào thì đừng chờ thêm
Đưa đi khám hoặc hỏi người có kinh nghiệm ngay, đừng thử thêm cách, nếu thấy:
- chim há mỏ thở hoặc đuôi nhấp nhô theo nhịp thở
- chim đứng dưới đáy lồng, không lên cầu
- lườn đã sắc và chim bỏ ăn hoàn toàn
- có máu trong phân
Xù lông một buổi rồi hết là chuyện thường. Xù lông sang ngày thứ hai kèm bỏ ăn là chuyện phải xử lý.