Người nuôi chim hay dùng chữ "tiêu chảy" cho bất cứ thứ gì ướt dưới đáy lồng. Nhưng phân chim gồm ba phần khác nhau, và ba phần đó hỏng vì ba lý do khác nhau. Phân biệt được thì phần lớn ca tự giải quyết mà không cần thuốc gì.
Ba phần của một bãi phân
Phần đặc — phần thải của ruột, thành khuôn, màu tuỳ thức ăn. Đây là phần nói về tiêu hoá.
Phần trắng — phần thải của thận, sệt như vôi. Đây là phần nói về thận và về mất nước.
Phần nước trong — nước thừa. Lượng của nó thay đổi theo lượng nước con chim uống và theo thức ăn.
Tiêu chảy thật là khi phần đặc mất khuôn. Còn nếu phần đặc vẫn thành khuôn nhưng quanh nó có nhiều nước trong, thì đó không phải tiêu chảy — đó là chim uống nhiều, hoặc ăn nhiều quả mọng, và chuyện đó bình thường trong ngày nóng.
Cách kiểm rõ nhất: lót đáy lồng bằng giấy trắng phẳng, không lót cát, không lót báo. Nhìn một ngày là đủ thấy.
Nguyên nhân theo thứ tự hay gặp
Đổi cám đột ngột. Đây là nguyên nhân số một, và nó xảy ra mỗi lần người nuôi mua cám hãng khác hoặc mẻ khác. Hệ tiêu hoá chim quen với một công thức; đổi một phát sang công thức khác là rối trong vài ngày.
Cách tránh rất đơn giản và gần như không ai làm: đổi dần trong khoảng một tuần.
Cám mốc hoặc để lâu. Cám có dầu, và dầu ôi trong thời tiết nóng ẩm. Cám để trong túi mở miệng vài tuần ở Việt Nam là đủ hỏng, kể cả khi nhìn vẫn bình thường. Ngửi: cám tốt có mùi thơm hạt; cám hỏng có mùi hăng hoặc mùi mốc nhẹ.
Nước bẩn. Cóng nước có cặn cám, có phân, hoặc để hai ba ngày trong nắng. Đây là nguyên nhân rẻ nhất để loại trừ và cũng hay bị bỏ qua nhất.
Quá nhiều hoa quả. Chuối, đu đủ, cà chua, dưa hấu — chim ăn nhiều thì phân nhiều nước. Không phải bệnh, nhưng nếu kéo dài thì nó che mất dấu hiệu thật.
Sâu để lâu hoặc sâu bẩn. Sâu quy nuôi trong cám ẩm mốc mang theo cả cái đó vào bụng chim.
Nhiễm khuẩn hoặc ký sinh trùng. Có, nhưng ít hơn nhiều so với mức người nuôi thường nghĩ, và gần như luôn kèm theo dấu hiệu khác: xù lông, bỏ ăn, sụt cân, phân có mùi rất hôi hoặc có màu bất thường.
Cách xử lý trong ba ngày đầu
Làm theo thứ tự này, và làm hết cả năm việc cùng lúc chứ đừng làm từng cái:
- Bỏ hết hoa quả trong hai ngày. Chỉ cám và nước. Việc này làm phân trở về dạng dễ đọc.
- Thay cám bằng mẻ mới, loại chim vẫn ăn quen. Không nhân dịp này đổi sang hãng khác.
- Rửa cóng bằng nước nóng, thay nước hai lần một ngày.
- Rửa đáy lồng và cầu đậu. Phân dính trên cầu là đường tái nhiễm.
- Trùm áo lồng, treo chỗ ấm và yên. Chim tiêu chảy mất nước và mất nhiệt.
Nếu nguyên nhân thuộc nhóm thức ăn — mà phần lớn là vậy — phân thường trở lại bình thường trong hai đến ba ngày.
Khi nào cần người có chuyên môn
Đừng tự mua kháng sinh trộn cám. Kháng sinh dùng sai liều và dùng khi không cần làm hỏng hệ vi sinh đường ruột và làm con chim yếu thêm.
Cần đưa đi khám khi:
- sang ngày thứ tư mà phân vẫn không thành khuôn
- có máu, hoặc phân màu như bã cà phê
- chim bỏ ăn và lườn đã sắc
- nuôi nhiều con và nhiều con cùng bị một lúc
Trường hợp cuối đáng chú ý nhất: một con bị thì thường là chuyện của con đó; cả đàn cùng bị thì gần như chắc chắn là thức ăn, nước, hoặc một thứ lây.