Chim thay lông mỗi năm, thường sau mùa sinh sản, và trong giai đoạn đó lông rụng đều khắp người, chim ủ rũ, ít hót. Chuyện đó bình thường.
Bài này nói về loại khác: lông rụng thành mảng, ở một chỗ nhất định, ngoài mùa thay lông. Loại đó luôn có nguyên nhân, và nguyên nhân đọc được từ vị trí.
Đọc theo vị trí trước
Chim rỉa lông bằng mỏ, nên có những vùng nó với tới được và có những vùng nó không. Vùng nó không tự với tới là đỉnh đầu, gáy, và mặt.
Từ đó ra một quy tắc dùng được ngay:
- Trụi ở ngực, bụng, sườn, dưới cánh, quanh gốc đuôi — những chỗ mỏ với tới — thì gần như chắc chắn là chim tự rỉa hoặc tự nhổ.
- Trụi ở đỉnh đầu hoặc gáy — chỗ mỏ không với tới — thì không phải nó tự làm. Hoặc có con chim khác rỉa, hoặc là ký sinh, hoặc là cọ vào vật gì đó.
- Trụi ở trán và quanh mép mỏ — thường là va vào nan lồng.
Trán trụi: chim đang bay hoảng
Chào mào bổi và khuyên mới về hay bị. Con chim lao lên nan lồng nhiều lần trong ngày, và lông trán mòn đi.
Nguyên nhân là căng thẳng, không phải bệnh. Cách xử lý: trùm áo lồng ba mặt, treo cao ngang tầm mắt trở lên, ở chỗ ít người qua lại, và giảm dần độ trùm theo tuần. Nếu lồng quá nhỏ so với con chim thì đổi lồng.
Lông trán mọc lại được sau đợt thay lông kế tiếp, miễn là chân lông chưa hỏng. Để lâu vài năm thì có thể trụi vĩnh viễn.
Chim tự nhổ lông
Đây là nhóm khó nhất, vì nó là hành vi chứ không phải bệnh, và nguyên nhân thường là nhiều thứ cộng lại:
- buồn chán — lồng trống, không có gì để làm, ngày dài như nhau
- căng thẳng kéo dài — chỗ treo ồn, có mèo, có người qua lại liên tục
- ngứa — ký sinh, da khô, hoặc lông bết vì lâu không tắm
- thiếu chất — khẩu phần chỉ có một loại cám, không côn trùng, không rau quả
Cần loại trừ phần ngứa trước, vì đó là phần chữa được. Cho tắm đều, kiểm ký sinh, và xem lại thức ăn.
Phần buồn chán chữa bằng cách làm cái lồng bớt đơn điệu: nhiều cầu đậu ở các độ cao khác nhau, một cành lá tươi thay hằng tuần, thức ăn phải mổ mới lấy được thay vì đổ sẵn thành cóng.
Có một điểm quan trọng: thói quen nhổ lông đã hình thành thì rất khó bỏ, kể cả sau khi đã sửa hết nguyên nhân gốc. Nên phát hiện sớm quan trọng hơn nhiều so với tìm cách chữa muộn.
Ký sinh ngoài da
Mạt và rận là chuyện thường gặp, nhất là lồng gỗ và lồng tre có nhiều khe.
Dấu hiệu:
- chim rỉa nhiều, gãi nhiều, và bồn chồn nhất về đêm
- lông xơ, gãy ngang thay vì rụng nguyên chiếc
- có chấm đen li ti di chuyển trên da khi vạch lông, hoặc chấm đỏ nâu ở khe lồng
Cách kiểm đơn giản: phủ một khăn trắng lên lồng qua đêm, sáng ra soi mặt trong khăn. Mạt bò lên khăn để lại chấm đỏ nâu.
Xử lý phải làm hai đầu cùng lúc: chim và lồng. Chỉ xử lý chim mà không xử lý lồng thì tái nhiễm trong vài ngày, vì mạt sống trong khe gỗ chứ không sống trên chim cả ngày. Tháo hết cầu, cóng, đáy, rửa bằng nước nóng, phơi nắng thật khô. Khe lồng gỗ là chỗ phải xử lý kỹ nhất.
Thuốc cho chim thì hỏi người có chuyên môn — nhiều loại thuốc trị ký sinh cho gia cầm quá liều với chim nhỏ.
Con chim này bị con chim khác rỉa
Nếu nuôi nhiều con chung một lồng, hoặc treo các lồng sát nhau, kiểm xem chỗ trụi có nằm đúng vùng gáy và đỉnh đầu không. Đó là chỗ một con chim khác với tới được mà chính nó thì không.
Cách xử lý là tách lồng, hoặc kê các lồng xa nhau ra.
Khi nào cần khám
- da dưới chỗ trụi đỏ, sưng, có vảy dày hoặc chảy dịch
- chim trụi lan nhanh trong vài ngày
- kèm sụt cân hoặc bỏ ăn
- lông mọc lại có màu bất thường hoặc biến dạng
Còn lại, phần lớn ca rụng lông ngoài mùa sửa được bằng ba việc: tắm đều, dọn lồng và diệt ký sinh, và làm cho con chim có việc để làm cả ngày.