Chim chào mào non "bị liệt" là chuyện người nuôi kể lại rất nhiều, nhưng phần lớn những con được mô tả như vậy không hề bị liệt. Chúng bị xoạc chân: hai chân trượt ra hai bên thay vì khép dưới bụng, nên con chim ngồi bệt, dùng bụng và cổ chân để chống, và càng cố đứng thì hai chân càng dạng thêm.
Phân biệt hai thứ này quan trọng, vì một cái sửa được trong vài ngày còn một cái thì không.
Cách phân biệt trong ba mươi giây
Đặt con chim lên lòng bàn tay hơi khum. Nếu chân nó quắp được vào ngón tay bạn — dù yếu — thì thần kinh và cơ vẫn hoạt động, vấn đề chỉ là tư thế. Nếu chân buông thõng, không phản ứng khi chạm nhẹ vào lòng bàn chân, hoặc chỉ một bên không phản ứng, thì đó là chuyện khác: chấn thương, hoặc bệnh, và cần người có chuyên môn nhìn tận nơi.
Đại đa số ca người nuôi gặp là loại thứ nhất.
Vì sao chân bị xoạc
Chim non trong tổ tự nhiên nằm trong một cái lòng chảo sâu, thành dốc, làm bằng rễ và sợi. Thành tổ ép hai chân nó khép vào giữa suốt ngày đầu tiên, đúng lúc xương và gân còn mềm.
Tổ người nuôi làm thường không giống thế. Cái hay gặp nhất là một hộp nhựa hoặc một cái rổ đáy phẳng, lót giấy hoặc lót khăn. Bề mặt phẳng và trơn không cho chân bấu vào. Mỗi lần con chim chồm lên đòi ăn, hai chân trượt ra thêm một chút, và sau vài ngày thì khớp háng quen với tư thế đó.
Yếu tố thứ hai là thức ăn. Chim non nuôi bằng cám pha loãng, hoặc bằng cám gà, thường thiếu canxi so với khẩu phần bố mẹ nó tha về — vốn gần như toàn côn trùng. Xương mềm hơn thì càng dễ biến dạng dưới chính sức nặng của con chim.
Hai nguyên nhân này cộng lại, chứ hiếm khi chỉ một.
Sửa cái tổ trước
Lấy một cái bát hoặc cái rổ nhỏ, lòng sâu, thành dốc, đường kính vừa đúng thân chim — chim phải ngồi lọt vào chứ không có chỗ trượt sang bên. Lót bằng xơ dừa, cỏ khô hoặc giấy vệ sinh vò rối. Thứ lót phải rối và bám, không được nhẵn: giấy báo trải phẳng, khăn mặt và vải lót nhựa đều trơn.
Kiểm bằng cách đặt chim vào rồi nhìn từ phía sau. Hai cổ chân phải gần chạm nhau, và bụng chim tì vào lót chứ không tì lên chân.
Đổi tổ thôi, với chim mới xoạc một hai ngày, nhiều khi đã đủ.
Nắn lại bằng băng mềm
Nếu chân đã dạng rõ, cần cố định. Cách người nuôi hay dùng: cắt một mẩu băng dính giấy hoặc chỉ mềm, nối hai chân ở khoảng giữa cổ chân và khớp gối, để khoảng cách đúng bằng khoảng cách hai chân khi chim đứng bình thường — tức là chỉ nhỉnh hơn bề ngang thân một chút.
Ba điều dễ làm sai:
- Buộc quá chặt. Chân chim non nhỏ và mạch máu nông. Băng phải giữ được khoảng cách chứ không siết vào da. Kiểm lại sau một tiếng: ngón chân phải hồng, không tím, không lạnh.
- Buộc quá sát nhau. Kéo hai chân dính vào nhau thì chim không bước được và cũng không giữ thăng bằng được.
- Để quá lâu. Thường sau ba đến năm ngày là bỏ ra kiểm tra. Nếu chim đứng được thì thôi; nếu chưa thì băng lại, đừng để liền một mạch hàng tuần.
Trong thời gian băng, vẫn giữ chim trong tổ lòng sâu. Băng chân mà vẫn để trên mặt phẳng thì chỉ giải quyết một nửa.
Phần thức ăn
Chào mào bố mẹ nuôi con gần như hoàn toàn bằng côn trùng trong hai tuần đầu — sâu, dế, châu chấu nhỏ, kiến cánh. Nuôi tay mà chỉ có cám thì nên bổ sung sâu quy hoặc dế cắt nhỏ hằng ngày, và trộn thêm bột canxi loại dùng cho chim nếu có.
Đừng dùng cám gà làm thức ăn chính. Nó cân đối cho gà thịt, không cân đối cho chim ăn côn trùng, và đây là chỗ nhiều người vấp mà không biết.
Khi nào thì đừng tự xử lý nữa
Có ba dấu hiệu nên dừng lại và tìm người biết nghề:
- chỉ một bên chân bất thường, bên kia bình thường — nghiêng về chấn thương hoặc lệch khớp
- chân lạnh, tím, hoặc sưng ở một điểm rõ rệt
- chim không giữ nổi đầu, hoặc ngoẹo cổ — đó là dấu hiệu thần kinh, không phải chuyện tư thế
Còn lại, xoạc chân là thứ sửa được, và tỉ lệ sửa được phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc bạn phát hiện sớm hay muộn. Trong tuần đầu, gần như con nào cũng đứng lại được. Sau ba tuần, xương đã cứng theo tư thế cũ thì rất khó.